Acayip Merak Ettim! - The Economist Açıklıyor: Dünyamızı Altüst Eden Gerçekler’de dünyanın muhtelif yrlerinden birbirinden ilginç bilgi ve yorumlar yer alıyor, sıra dışı sorulara sıra dışı yanıtlar veriliyor: Robotlar bütün gün ne yapar? Çok eşlilik arttıkça iç savaş ihtimali neden artıyor? Niye kurtlar Fransa’ya akın ediyor? Boko Haram gibi terör örgütleri niçin kadın intihar bombacıları kullanıyor? ‘Beyin-bilgisayar arayüzü’ nedir? Amerika çocuk evliliklerine neden hâlâ izin veriyor?.. Birbirinden sürprizli bu uluslararası kültür seyahati okura çok şey katıyor. Kitabı yayına hazırlayan Tom Standage ile detayları konuştuk. Dünyayı işleten gizli mekanizma Kitabı hazırlarken sizi en çok hangi bilgi şaşırttı? O kadar çok örnek var ki! Örneğin, çok eşliliğin iç savaşı daha olası hale getirdiği fikri veya kum sıkıntısı olduğu gerçeği. Ya da hidrolik kırmanın (yerin altında birbirlerinden kopuk olarak bulunan doğal gaz ve petrol rezervlerinin yatay sondajla parçalanıp basınçlı suyla yukarıya çıkarılması) doğum oranlarını artırma şekli. Bunların hepsine inanmak zor geliyor ancak hepsini destekleyecek gerçek veriler ve şaşırtıcı açıklamalar var. Bu kitabın eğlencesi de bu. Amacı, bir dizi eğlenceli örnek vesilesiyle mantığın ve verilerin, dünyayı olduğu gibi çalıştıran gizli mekanizmaları nasıl aydınlatabileceğini göstermek. Kitapta verdiğiniz bilgiye göre Dünya Sağlık Örgütü, 2017’de sigara tüketimini egellemeye yönelik önlemleri en kapsamlı uygulayan ülkenin Türkiye olduğunu açıklıyor. Bu durumu nasıl yorumluyorsunuz? Sigara hükümetler için zorluk teşkil eder çünkü sigara içmek sağlık hizmetleri maliyetlerini artırsa da sigara içenler genç yaşta ölme eğilimindedir. Bu yüzden bazı ülkelerde hükümetin sigara karşıtı çabalarının biraz isteksiz göründüğünü düşünürüm çünkü hükümetler için sigarayı tedavi etmek, sigaradan elde ettikleri vergiden daha ucuza mal olabilir. Dolayısıyla, Türkiye’nin bu görüşü benimsemediğini ve insanları sigaradan caydırma konusunda DSÖ’nün tüm tavsiyelerini uyguladığını görmek güzel. “Tarım devrimi eşitsizliği artırdı” Gini katsayısından söz ediyorsunuz (tamamen eşit bir toplumun Gini katsayısı sıfırdır; tüm servete tek bir kişinin sahip olduğu bir toplumda katsayı birdir) ve yükselişinden örnek veriyorsunuz. Size göre küresel eşitsizliğin temelinde ne var? Bu çok büyük bir soru. Küresel olarak Gini katsayısı (ve dolayısıyla eşitsizlik) 2000’den beri düşüyor, ancak bu büyük ölçüde Çin ekonomisinin hızlı büyümesinden ve bu ülkedeki yoksulluğun büyük ölçüde azalmasından kaynaklanıyor. Ancak son 10 bin yılda eşitsizliğin büyük ölçüde arttığı açık. En makul ve kitapta kanıt olarak sunduğumuz bir açıklama, bunun göçebe yaşam tarzlarından tarımsal yaşam tarzlarına geçişten kaynaklandığı. Göçebelerin çok fazla mülk biriktirmesi zor, çünkü her şeyi taşımak zorundalar, ancak insanlar yerleştikten ve çiftçiliğe başladıktan sonra servet biriktirmek mümkün oldu. Geleneksel Afrika toplumlarında, hayvancılık hâlâ önemli bir değer. Tarım devrimi insanlık için iyiydi çünkü daha büyük bir nüfusu destekledi ve modern uygarlığın yolunu açtı. Ancak eşitsizliği büyük ölçüde artırdı. Nijerya’da kutu oyunları orta sınıf tarafından neden bu kadar çok oynanıyor? Bu durum, Nijeryalı oyuncuların Scrabble şampiyonalarında çok iyi performans göstermesi nedeniyle ortaya çıkıyor. Satranç, Monopoly ve Ayo adı verilen yerel bir oyun gibi diğer kutu oyunları da popüler. Kutu oyunlarında iyi olmak özellikle prestij olarak kabul ediliyor ve okul turnuvaları güçlü bir gelenek. Kutu oyunları düzenli elektriğin olmadığı uzun tatillerde ve akşamlarda ucuz bir eğlence şekli ve aynı zamanda günlük yaşamın stresinden ve öngörülemezliğinden kaçış sağlıyor. Ve ebeveynler, kutu oyunları oynamayı akıllı telefonlarda oyun oynamaktan daha fazla destekliyor. Almanya’da da çok benzer bir fenomen görülüyor: Kişi başına diğer Avrupa ülkelerinden daha az video oyun konsolu düşüyor ve ebeveynler tarafından ‘gelişmekte’ olarak kabul edilen güçlü bir kutu oyunları geleneği var. ● Acayip Merak Ettim!
