“Zeytinyağı fiyatlarına ne oluyor?”
son haftalarda hem toptan hem de perakende fiyatlarında keskin artışlar gözleniyor. Gerekçesine gelince… Geçen yıl Avrupa’nın üçte ikisi ciddi bir kuraklıkla yüzleşmiş ve son 500 yılda görülen en yüksek sıcaklıklara şahit olmuştu. Küresel zeytinyağı üretiminin lideri konumundaki İspanya ve İtalya gibi ülkelerde ciddi rekolte kayıpları yaşandı. İspanya’da geçen döneme göre rekoltede yüzde 48’lik bir düşüş oldu ve 2022-23 sezonunda 780 bin ton zeytinyağı üretimi bekleniyor. 70 yılın en kötü kuraklığını yaşayan İtalya’da ise 2022-23 sezonunda yaklaşık yüzde 29’luk bir kayıp ile 235 bin ton zeytinyağı üretimi gerçekleşiyor. Avrupa Birliği’nin önemli tedarikçilerinden Tunus’ta da düşüş yaşanıyor. 2022-23 sezonunda yüzde 25’lik bir gerileme ile 180 bin ton civarında bir üretimden bahsediliyor. Özetle, 2022-2023 sezonunda dünya genelinde zeytinyağı üretiminin bir önceki sezona göre yüzde 20 azalarak, 3 milyon 398 bin ton seviyelerinden 2 milyon 729 bin 500 tona gerilediği tahmin ediliyor. Ama kabus pek sona ermiş gibi görünmüyor. İspanya Çevre Bakanlığı’na göre, yeni sezon yaklaşırken ülkenin üçte biri “uzun süreli kuraklık” yaşamaya devam ediyor. Özellikle Güney Avrupa’da uzun bir dönem olağan dışı kuru hava koşulları mahsullere zarar verirken, ülkenin barajlarındaki su seviyesi alarm veriyor. Zayıf stokların hızla eridiği bir ortama, yeni sezon öncesi yüksek sıcaklıklar ve düşük yağış miktarı da eklenince zeytinyağı fiyatları Avrupa’da rekor kırmaya devam ediyor.
AVRUPA’DA FİYAT YÜZDE 75 ARTTI Eylül 2022’de kilogramı 4 euro olan natürel sızma zeytinyağında, İspanya’nın yanı sıra İtalya ve Portekiz’de de olumsuz iklim koşulları belirince fiyatlar yüzde 75 artarak 7 euro’nun üzerine çıktı. Halbuki bir önceki yıl henüz kuraklık senaryoları ortada yokken fiyatlar 2.5-3 euro bandında seyrediyordu. Bu tür fiyat hareketlerine bağışıklık kazanmış olan bizim gibi toplumlara bu gelişmeler sıradan gelebilir ama Avrupalının pek de alışık olduğu bir durum değil. Neyse konuyu dağıtmayalım… İspanya ve İtalya başta olmak üzere AB, dünyadaki zeytinyağı üretimi ve dış ticaretinin üçte ikisini karşılar durumda. AB’nin ihracatta ana destinasyonları arasında ABD, Brezilya ve Japonya gibi ülkeler başı çekiyor. Tarımsal emtia verilerini analiz eden Mintec şirketine göre, Güney Avrupa’daki üreticiler mayıs sonunda 265 bin ton olan toplam zeytinyağı stoklarını haziran sonunda yaklaşık 205 bin metrik tona düşürdü. Stoklar her ay yaklaşık 60-80 bin ton azalıyor. Söz konusu durum, yeni hasat sezonuna üç ay kala stoklar üzerinde daha fazla baskı yaratıyor. Özetle fiyatlar yüksek ve düşmesi için bir gerekçe de görünmüyor. TÜRKİYE KRİZİ FIRSATA ÇEVİRDİ Şimdi gelelim Türkiye’ye… Türkiye’de zeytinyağı pazarı bu gelişmelerden nasıl ve hangi oranda etkileniyor dersiniz? Öncelikle şu notu düşelim… Geçen sezon kuraklık etkisiyle dünyada ciddi rekolte kayıpları yaşanırken, Türkiye zeytin ve zeytinyağında rekor bir üretim gerçekleştirdi. Hatta tarihinin en yüksek rekoltesini elde etti. Ulusal Zeytin ve Zeytinyağı Konseyi’ne göre, Türkiye 2022- 2023 döneminde 422 bin ton zeytinyağı, 735 bin ton sofralık zeytin üreterek rekora imza attı. Bu, son beş sezonun ortalamasıyla kıyaslanınca sofralık zeytinde yüzde 65, zeytinyağında ise yüzde 89 artış anlamına geliyor. Rekor üretim sayesinde zeytinyağında dünya ikinciliğine yükselen Türkiye, sofralık zeytin üretiminde de birinci oldu. İşte tüm bu gelişmeler İspanya ve İtalya gibi ülkelerin krizi olurken Türkiye’de fırsata dönüştü. Tıpkı üretimde olduğu gibi ihracatta da hem miktar hem de değer bakımından rekorlara imza atıldı. Ege Zeytin ve Zeytinyağı İhracatçıları Birliği’nin verilerine göre, 1 Kasım 2022 – 30 Haziran 2023 arasında Türkiye’nin zeytinyağı ihracatı miktar bazında yüzde 240 artarak 36 bin 697 tondan 124 bin 791 tona yükseldi. Türkiye’nin tarihi boyunca yaptığı en fazla zeytinyağı ihracatının 92 bin ton olduğunu hatırlatalım. Zeytinyağı ihracatı değer bazında ise yüzde 360’lık artışla 124 milyon dolardan 570 milyon dolara yükselmiş durumda. Böyle giderse bu sezon zeytinyağı ihracatının 1 milyar dolara yaklaşması bekleniyor. Tabii bu durum ister istemez iç piyasada toptan ve perakende fiyatları yükselişe geçirdi. NATÜREL SIZMA YAĞIN LİTRESİ 200 TL’YE DAYANDI 2022-23 sezonunda toptan natürel sızma zeytinyağının litre fiyatı hasat başlangıcında 80-90 TL bandında iken son 1-2 ayda hızlı bir yükselişe geçerek önce 120-130 TL’lere, son iki-üç haftada 160-170 TL’lere kadar tırmandı. Hatta fiyatların daha da artacağı yönündeki beklenti ile toptan satışlar durma noktasına geldi. İşte bu fiyat hareketleri kamunun dikkatinden kaçmadı ve gözler zeytinyağı sektörüne çevrildi. Ankara’da başta Ticaret Bakanlığı olmak üzere bakanlıklarda sektör temsilcileriyle olağanüstü toplantılar yapılmaya başlandı. Deyim yerindeyse Ankara, zeytinyağını yakın takibe aldı. Zira iç pazarda son iki ayda fiyatı en çok artan ürünler arasına zeytinyağı da girdi. Ve fiyatlar artmaya devam ediyor. Sebepler arasında güçlü ihracat talebi kadar kurdaki yükselişin yansımaları, işçilik maliyetlerindeki artış ve son dönemde vergi ve mazot dahil girdilere gelen zamlar da gösteriliyor. Konuştuğumuz perakende sektörü temsilcileri bazı zeytinyağı markalarının son haftalarda art arda zam yaptığını doğruluyor. Son iki ayda yüzde 70 civarında zamlanan natürel sızma zeytinyağının litre fiyatı 200 TL’ye dayanmış durumda. İşte o yüzden, aldığımız duyumlara göre Ticaret Bakanlığı, sektör temsilcilerine “Radara girdiniz” uyarısında bulundu. 26 YIL SONRA YENİDEN FON Ve müdahale gecikmedi… Zeytinyağı ihracatına fon kesintisi getirildi. 19 Temmuz’da Resmi Gazete’de yayınlanan Cumhurbaşkanlığı kararı ile her türlü dökme ve varilli zeytinyağı ihracatında kilogram başına 20 sent karşılığı TL, Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu kesintisi yapılacak. Böylelikle, 19 Mart 1997 tarihinde yürürlükten kaldırılan zeytinyağı ihracatında fon kesintisi uygulaması 26 yıl aradan sonra geri getirildi. ● 36 21-27 TEMMUZ 2023 TARIM Avrupa’da rekor üstüne rekor kıran zeytinyağı fiyatları küresel ticareti de hareketlendirdi. Tedarik için Türkiye’nin kapısını çalan İspanya ve İtalya gibi ithalatçı ülkeler toptan fiyatlarını 80-90 TL bandından 160-170 TL’lere yükseltti. Güçlü ihracat talebi perakende raflarına da yansıdı; son iki ayda zeytinyağına yaklaşık yüzde 70 zam geldi. Müdahale gecikmedi; radara giren zeytinyağı ihracatına fon getirildi Türkiye’nin son 20 yılda zeytin ağacı varlığı 90 milyon seviyelerinden 195 milyona yaklaştı. O yüzden sofralık zeytinde 735 bin ton, zeytinyağında ise 422 bin tonluk rekor üretimi yorumlarken olumlu iklim koşulları kadar verime dönen ağaçların sayısındaki artışı göz önünde bulundurmak lazım. Rekoltedeki bu ivme ihracat rakamlarını katlarken, birim değerlerini de hatırı sayılır oranda artırmış görünüyor. Zeytinyağında ortalama ihraç fiyatı 2021/22 sezonunda 3.4 dolar iken, 2022/23 sezonunda yüzde 35’lik artışla 4.57 dolara çıktı. Bir başka deyişle Türkiye, zeytinyağını bu yıl dolar bazında yüzde 35 daha değerli ihraç etti. Ama öte yandan ihracatın niteliğine de bakmak lazım. İhracatın yüzde 76’sı dökme şeklinde gerçekleşirken, yüzde 7’si varilli ve sadece yüzde 17’lik kısmı kutulu şekilde yapılmış. Dolayısıyla fon kesintisi, toplam zeytinyağı ihracatımızın yüzde 83’lük kısmını doğrudan etkiliyor. Bu satırları yazarken henüz zeytinyağı ihracatına fon kesintisi kararı Resmi Gazete’de yayınlanmamıştı ancak sektör bu tür bir hamleye hazırlıklıydı. Ege Zeytin ve Zeytinyağı İhracatçıları Birliği Başkanı Davut Er, son dönemde iç piyasada fiyatlardaki önemli artışın sıkça gündeme geldiğini belirtirken, “Sadece son 15 günde 30 TL yukarı gittiği için böyle bir hamle zaten bekleniyordu. Yemeklik sızma zeytinyağı fiyatları sezon başında 80-90 TL seviyelerindeyken bu hafta 170 TL civarına yükseldi. Ancak bu artışın asıl nedeni iç taleple ilgili değil. Burada ihracat pazarındaki talep artışı ve döviz kurlarındaki durum etkili oldu” diyor. Uygulamayı fiyat istikrarı için alınmış hükümet kararı olarak yorumlayan Davut Er “Devlet ‘Madem bu ürünü pahalıya ihraç edebiliyorsun, o zaman yüzde 20 daha pahalıya sat ve vergisini öde’ diyor. Bugünkü fiyatlarla devlet dökme ve varilli zeytinyağı ihracatından fon karşılığında kilogram başına 6-7 TL vergi geliri elde edecek. Bir başka ifadeyle 22 ton zeytinyağı taşıyan her konteynerden 125 bin TL civarında bir vergi kesintisi olacak. Fon uygulaması piyasada fiyatları yavaşlatır” dedi. “İHRACAT KISITI ÇARE OLMADI” Zeytinyağında fon uygulamasının eski bir model olsa da ihracat yasağı ya da kısıtlamasından çok daha iyi olduğunu savunan Er “Geçen yıllardaki gibi zeytinyağı ihracatına bir yasak ya da kısıtlama söz konusu değil. Ama bu karar ihracatı zorlaştırabilir ve geciktirebilir zira bürokratik formaliteleri olacaktır. Önceki dönemde ihracat yasağı sonucu ihracatçılarımız gemiye yüklenen konteynerleri geri indirmek zorunda kalmıştı. Şimdi, ‘vergisini öde ve ticaretine devam et’ diyor devlet” yorumunda bulunuyor. İhracat kısıtlamalarının yakın geçmişte iki kez uygulandığını hatırlatan Er, bunun iç tüketimde önemli bir etkisinin olmadığını belirtiyor. Er “Bu bağlamda Türkiye’nin bu yıl yakaladığı büyük üretim ivmesinin, ülkeye önemli miktarda ihracat yaparak döviz kazandırması önemli. Bu durumun devam etmesi gerekir. Ancak iç piyasadaki fiyatların tüketici tarafından ulaşılabilir olması da önemli. O yüzden Türk çiftçisinin ürettiği ürünlerin bir kısmının iç tüketimde kullanılması, bir kısmının da ihracata yönlendirilerek gelirinin artırılması sektörün gelişimi açısından çok önemli” diyor. “HEDEF 650 BIN TON ZEYTINYAĞI” Zeytin ve zeytinyağı ihracatının firmaların prestiji, imajı ve sektörün geleceği için mutlaka istikrarlı ve sürdürülebilir olması gerektiğinin altını çizen Er “Ülke ve sektör imajının kısıtlamalarla zarar görmemesi önemli” diyor ve ekliyor: “Tarım Bakanlığı verilerine göre, önümüzdeki iki-üç yıl içinde hava şartlarının uygun olması durumunda 650 bin ton zeytinyağı ve 1.2 milyon sofralık zeytin üretimi mümkün olacaktır. Bu durumda sürekli ihracat, sektörümüz ve çiftçimiz için çok önemli olacaktır.” ZEYTIN AĞACI VARLIĞI 195 MILYONU BULDU “ARTIŞTA IHRACAT TALEBI VE KUR ETKILI OLDU”
Türkiye’de yıllık kişi başına zeytinyağı tüketimi 2 kg iken İspanya’da 9 kg, İtalya’da 8.3 kg, Portekiz’de 6 kg ve Yunanistan’da 10.6 kg seviyelerinde Türkiye’nin 2022-2023 sezonu toplam zeytinyağı üretimi bin ton 422 Türkiye’nin son 8 ayda zeytinyağı ihracatından elde ettiği döviz milyon $ 570 Fiyatlar da zeytinyağı gibi üste çıkınca ‘radar’ çalıştı Zeytinyağı fiyatlarının gıda enflasyonu üzerinde çok büyük bir etkisi olmadığını ifade eden Ege Zeytin ve Zeytinyağı İhracatçıları Birliği Başkanı Davut Er, Türkiye’de zeytinyağı tüketicisinin sabit bir kitleden oluştuğunu; geniş bir tüketici tabanına sahip olmadığını söylüyor. Türkiye’de yıllık kişi başı zeytinyağı tüketiminin 2 kilogram civarında olduğunu belirtelim. Bu miktar İspanya’da 9 kg iken İtalya’da 8.3 kg, Portekiz’de 6 kg seviyesinde. Yunanistan’da ise kişi başı yıllık zeytinyağı tüketimi 10.6 kilogramı buluyor.
